(πρωτ. Nataliya S. Semenova, Ekaterina V. Kiseleva, Marianna V. Ilyashevich και Nataliya F. Kislitsyna, “The Traditional Concept of the Family and Attempts to Change it at the International and National Levels: International Legal and Comparative Legal Aspects”, Indian Journal of Science and Technology, 9 (44), 2016)
Εισαγωγή
Η έννοια της «οικογένειας» μπορεί πράγματι να χρησιμοποιηθεί σε διαφορετικά συμφραζόμενα και το νόημά της να διαφοροποιηθεί. Σε κάθε περίπτωση, δύσκολα μπορεί να διαφωνήσει κανείς ότι η οικογένεια αποτελεί τη βασικότερη μονάδα της κοινωνίας και θεμέλιό της. Για τον λόγο αυτό, υπόκειται σε νομική προστασία, καθώς η ανάπτυξη και η ευημερία του κράτους βασίζονται σε αυτή. Μια υγιής οικογένεια είναι ο καθρέφτης μιας υγιούς κοινωνίας.
Σήμερα, ωστόσο, παρατηρείται μια ξεκάθαρη τάση αποδόμησης της παραδοσιακής αντίληψης για τον γάμο και την οικογένεια. Γίνεται προσπάθεια επιβολής νέων, των αποκαλούμενων «προοδευτικών» ιδεών για το πώς πρέπει να ζει και να εξελίσσεται η κοινωνία και το κράτος. Αυτό εκδηλώνεται κυρίως με την προώθηση του γάμου μεταξύ ατόμων του ίδιου φύλου. Τα κράτη που προσπαθούν να αντισταθούν σε αυτή την τάση δέχονται έντονη κριτική.
Υπόβαθρο του Ζητήματος
Σύμφωνα με το Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα του 1966 , «η οικογένεια είναι η φυσική και θεμελιώδης μονάδα της κοινωνίας και δικαιούται προστασίας από την κοινωνία και το κράτος». Η έννοια της οικογένειας συνδέεται στενά με αυτή του γάμου, καθώς η σύναψη γάμου σηματοδοτεί τη δημιουργία μιας νέας οικογένειας. Στο ίδιο σύμφωνο αναφέρεται: «Άνδρες και γυναίκες σε ηλικία γάμου έχουν το δικαίωμα να παντρεύονται και να δημιουργούν οικογένεια». Αντίστοιχη διάταξη βρίσκουμε και στο Άρθρο 12 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, όπου αναφέρεται ότι άνδρες και γυναίκες σε ηλικία γάμου έχουν το δικαίωμα να παντρεύονται και να δημιουργούν οικογένεια, σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία που διέπει την άσκηση αυτού του δικαιώματος. Συνεπώς, το διεθνές δίκαιο επιβάλλει στα κράτη την υποχρέωση να προστατεύουν νομικά την οικογένεια, ενώ οι ειδικές προϋποθέσεις που διέπουν τον γάμο καθορίζονται από την εσωτερική νομοθεσία κάθε κράτους, υπό την προϋπόθεση ότι αυτές δεν παραβιάζουν άλλες διεθνείς νομικές υποχρεώσεις.
Για αιώνες, ο ανθρώπινος πολιτισμός διαμόρφωσε την αντίληψη της οικογένειας βάσει της παραδοσιακής ιδέας του γάμου ως ένωσης μεταξύ ενός άνδρα και μιας γυναίκας, με σκοπό τη γέννηση και ανατροφή παιδιών. Αυτή η αντίληψη στηρίζεται σε θρησκευτικά και πολιτισμικά θεμέλια, κοινά σε κάθε έθνος. Ωστόσο, σήμερα καταβάλλεται προσπάθεια να ανατραπεί αυτή η παραδοσιακή κατανόηση και να επιβληθούν νέες «προοδευτικές» ιδέες σχετικά με τον τρόπο ζωής και εξέλιξης της κοινωνίας. Ο γάμος μεταξύ ομοφυλοφίλων προωθείται ενεργά, ενώ αυξάνεται η πίεση προς τα κράτη των οποίων οι κοινωνίες δεν είναι έτοιμες —ούτε πρόθυμες— να διευρύνουν την έννοια της «οικογένειας».
Αυτή η πίεση ασκείται κυρίως μέσω διεθνών, παγκόσμιων και περιφερειακών, διακυβερνητικών οργανισμών. Ζητήματα που σχετίζονται με τον «σεξουαλικό προσανατολισμό» και την «ταυτότητα φύλου» τείνουν όλο και περισσότερο να τίθενται στο επίκεντρο των διεθνών συζητήσεων περί ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ιδιαίτερα εντός του ΟΗΕ. Σύμφωνα με σχετικές αναφορές , «οι προσπάθειες αυτές δεν βασίζονται σε κανένα διεθνές νομικό πλαίσιο και στοχεύουν στην υπονόμευση των εννοιολογικών και κανονιστικών βάσεων του διεθνούς δικαίου ανθρωπίνων δικαιωμάτων, του θεσμού της οικογένειας που προστατεύεται διεθνώς, καθώς και των ηθικών και ηθικο-κοινωνικών θεμελίων της κοινωνίας και του κράτους».
Αυτή η άποψη επιβεβαιώνεται και από τις παρατηρήσεις της Επιτροπής του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα του Παιδιού, σχετικά με τις περιοδικές εκθέσεις της Ρωσίας. Σε αυτές, προτείνεται η κατάργηση της ρωσικής νομοθεσίας που απαγορεύει την «προώθηση της ομοφυλοφιλίας» και καλείται η χώρα να ενισχύσει την ευαισθητοποίηση του πληθυσμού για την ισότητα και τη μη διάκριση με βάση τον σεξουαλικό προσανατολισμό και την ταυτότητα φύλου.
Αποτελέσματα και Συζήτηση
Πολλά παραδείγματα αύξησης της δημόσιας ευαισθητοποίησης γύρω από αυτά τα ζητήματα προέρχονται από τη Δυτική Ευρώπη, όπου οι σχετικές δράσεις ξεκινούν από την προσχολική ηλικία μέσω προγραμμάτων εκπαίδευσης. Για παράδειγμα, στο ομόσπονδο κρατίδιο της Γερμανίας, Βάδη-Βυρτεμβέργη, το Υπουργείο Πολιτισμού, Νεολαίας και Αθλητισμού παρουσίασε το 2013 νέο εκπαιδευτικό σχέδιο για το 2015. Σύμφωνα με αυτό, τα προγράμματα σπουδών έπρεπε να λαμβάνουν υπόψη ζητήματα «σεξουαλικής ποικιλομορφίας». Οι μαθητές, βάσει του σχεδίου, καλούνται να γνωρίσουν διαφορετικές μορφές συνύπαρξης, να μελετήσουν την κουλτούρα των ΛΟΑΤΚΙ κοινοτήτων (μουσική, εικαστικά, λογοτεχνία, τέχνες κ.λπ.), να μάθουν για τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τις ομάδες όπου εκφράζονται και δρουν, και να εξαλείψουν τα στερεότυπα. Επίσης, διδάσκονται τα δικαιώματα ΛΟΑΤΚΙ, στο πλαίσιο της γενικότερης εκπαίδευσης στα ανθρώπινα δικαιώματα.
Παρότι σημειώθηκαν έντονες διαμαρτυρίες από τους γονείς για αυτό το εκπαιδευτικό σχέδιο, αγνοήθηκαν από το Υπουργείο. Ξεκίνησε μάλιστα και σχετική αίτηση, με αίτημα την άμεση διακοπή της επιβολής μιας νέας «σεξουαλικής ηθικής» που, όπως υποστηρίχθηκε, συγκρούεται με τις συνταγματικές αξίες και την παραδοσιακή έννοια της οικογένειας και του γάμου. Επισημάνθηκε επίσης ότι το γεγονός ότι πρόκειται για ένα μάθημα που υποστηρίζεται από λιγότερο από το 3% του πληθυσμού και εισάγεται στο πρόγραμμα σπουδών, αποτελεί ένδειξη «παράλογης δημοκρατίας» και οδηγεί σε διάκριση εναντίον πολιτών που επιθυμούν να εκπαιδεύσουν τα παιδιά τους με βάση παραδοσιακές αξίες.
Αντίστοιχα, στη Γαλλία από το 2014 εφαρμόζεται πιλοτικά το πρόγραμμα «Αλφάβητο της Ισότητας» (ABCD de l’égalité), με πρωτοβουλία του τότε Υπουργού Παιδείας Βενσάν Πεγιόν και της Υπουργού Δικαιωμάτων των Γυναικών Ναζάτ Βαλό-Μπελκασέμ. Το πρόγραμμα αυτό απευθύνεται σε όλες τις ηλικίες, ακόμη και σε παιδιά από 3 ετών, με στόχο την εξάλειψη των ανισοτήτων μεταξύ αγοριών και κοριτσιών, καθώς και την καταπολέμηση των «στερεοτύπων φύλου». Στο σχετικό υλικό που διατίθεται στον ιστότοπο του προγράμματος, προτείνονται δραστηριότητες όπως: «συζήτηση με τα παιδιά για τη γέννηση ενός παιδιού χωρίς στερεότυπα φύλου» ή «ζωγραφική του παιδικού δωματίου με εικόνες που δεν είναι παραδοσιακές». Τα παιδιά ενθαρρύνονται να παίζουν ελεύθερα, ανεξαρτήτως φύλου, με κούκλες, αυτοκίνητα ή τουβλάκια. Επιπλέον, σύμφωνα με μαρτυρίες γονέων, προτείνεται στους εκπαιδευτικούς να διαβάζουν στα παιδιά το βιβλίο «Και ο Τάνγκο είναι τρεις» και να τα διδάσκουν όρους όπως «ομοφυλόφιλος» και «γκέι». Το 2016, το πρόγραμμα αξιολογήθηκε ως επιτυχές και εφαρμόστηκε πανεθνικά. Στην ιστοσελίδα του Υπουργείου Παιδείας της Γαλλίας παρατίθεται πίνακας με την προώθηση του προγράμματος σε όλες τις σχολικές βαθμίδες. Ανάμεσα στη βιβλιογραφία του προγράμματος συναντά κανείς τίτλους όπως: «Η μαμά μου είναι γυναίκα με μούσι», «Γυμνοί!» ή «Το αγοράκι που αγαπάει το ροζ». Το βασικό μήνυμα είναι ότι δεν υπάρχει τίποτα «αφύσικο», δεν υπάρχουν πρότυπα, ούτε κανόνες – όλα είναι θέμα προσωπικής επιλογής.
Πέραν όλων αυτών, πολλά πολιτικά κόμματα αξιοποιούν τους πόρους και τις δυνατότητές τους για να προωθήσουν τα συμφέροντα της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας. Για παράδειγμα, στο πρόγραμμα των Πρασίνων το 2016, στην κυβέρνηση ενός από τα ομόσπονδα κρατίδια της Γερμανίας, περιλαμβάνονταν διατάξεις για ίσα δικαιώματα ΛΟΑΤΚΙ και για την εισαγωγή μαθημάτων στα σχολεία με στόχο τη γνωριμία και την αποδοχή της ΛΟΑΤΚΙ κουλτούρας. Επιπλέον, το κόμμα δεσμευόταν να λάβει όλα τα αναγκαία μέτρα ώστε να διασφαλιστούν πλήρως τα δικαιώματα των ΛΟΑΤΚΙ όσον αφορά τον γάμο και την υιοθεσία παιδιών. Υποστήριζε ακόμη και τη συνταγματική τροποποίηση του Άρθρου 3 του Θεμελιώδους Νόμου της Γερμανίας, ώστε να αναγνωρίζεται η ποικιλομορφία των σεξουαλικών σχέσεων.Το Άρθρο 3 παράγραφος 3 του Θεμελιώδους Νόμου της Γερμανίας ορίζει ότι κανείς δεν μπορεί να ευνοείται ή να υφίσταται διακρίσεις με βάση το φύλο, την καταγωγή, τη φυλή, τη γλώσσα ή τις θρησκευτικές και πολιτικές πεποιθήσεις. Οι υπέρμαχοι των ΛΟΑΤΚΙ δικαιωμάτων ζητούν να προστεθεί σε αυτή τη λίστα και ο «σεξουαλικός προσανατολισμός», ώστε τα ΛΟΑΤΚΙ άτομα να αποκτήσουν πλήρη δικαιώματα γάμου και άλλες νομικές παροχές. Προτάθηκε, επίσης, τροποποίηση του Άρθρου 6 του Συντάγματος, το οποίο προβλέπει ότι ο γάμος και η οικογένεια τελούν υπό την ειδική προστασία του κράτους, και αναγνωρίζει τη φροντίδα και την ανατροφή των παιδιών ως φυσικό δικαίωμα και καθήκον των γονέων.
Έχουν γίνει επανειλημμένες προσπάθειες τροποποίησης του Άρθρου 3 – το 1994 απορρίφθηκε επειδή δεν συγκεντρώθηκε η απαιτούμενη πλειοψηφία των 2/3 και το 2009 η αντίστοιχη πρόταση απορρίφθηκε από την Βουλή (Bundesrat). Παρ’ όλα αυτά, το θέμα παραμένει ανοιχτό και συζητείται έντονα στη γερμανική Ομοσπονδιακή Βουλή (Bundestag), ιδίως από το κόμμα των Πρασίνων (63 έδρες) και το κόμμα της Αριστεράς (64 έδρες).
Τέτοια θέματα επανέρχονται συχνά στις κοινοβουλευτικές συζητήσεις. Ενδεικτικά:
- Στις 12 Φεβρουαρίου 2014 έγινε ερώτηση για τα δικαιώματα ΛΟΑΤΚΙ στον αθλητισμό.
- Στις 7 Μαΐου 2014 έγινε αναφορά στα συμπεράσματα της Έκθεσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το ρατσισμό και την ξενοφοβία.
- Στις 4 Οκτωβρίου 2010 υπήρξε ερώτηση για την κατάσταση των δικαιωμάτων των ομοφυλόφιλων και τρανς στο Ιράκ.
- Στις 26 Μαΐου 2010 το κόμμα της Αριστεράς υπέβαλε ερώτηση για την εισαγωγή μαθημάτων σεξουαλικής ποικιλομορφίας σε σχολεία και τεχνικές σχολές.
Ορισμένα κόμματα προτείνουν την εισαγωγή εκτεταμένων μαθημάτων σχετικά με τη σεξουαλική ποικιλομορφία στο σχολικό πρόγραμμα, σύμφωνα με τις συστάσεις του Συμβουλίου της Ευρώπης και ειδικότερα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής κατά του Ρατσισμού και της Μισαλλοδοξίας (ECRI).
Σύμφωνα με την έκθεση της ECRI (25 Φεβρουαρίου 2014), η ομοφοβία και η τρανσφοβία είναι συχνές στα γερμανικά σχολεία και πρέπει να ληφθούν άμεσα μέτρα για την ενίσχυση της ανεκτικότητας, με τη δημιουργία σχεδίου δράσης. Η Επιτροπή επέκρινε επίσης τη διάκριση που δημιουργεί το κράτος με τη διαφορετική νομική μεταχείριση μεταξύ καταχωρισμένων συμβιώσεων και γάμων. Αυτό ουσιαστικά σημαίνει απομάκρυνση από την παραδοσιακή κατανόηση του γάμου και της οικογένειας και διεύρυνσή τους ώστε να περιλαμβάνουν ομόφυλα ζευγάρια με πλήρη δικαιώματα υιοθεσίας.
Θεσμική Προώθηση της Ισότητας Φύλων
Το 2007, η Επιτροπή Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης υιοθέτησε τη Σύσταση CM/Rec(2007)13 σχετικά με την ενσωμάτωση της διάστασης του φύλου στην εκπαίδευση, ενθαρρύνοντας τα κράτη-μέλη να διαδώσουν την ιδεολογία της ισότητας των φύλων σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης – από την πρωτοβάθμια έως την τριτοβάθμια. Σε αυτό το πλαίσιο, υιοθετήθηκε η Στρατηγική Ισότητας των Φύλων 2014–2017, η οποία προέβλεπε την ανάπτυξη εκπαιδευτικών προγραμμάτων και μεθόδων διδασκαλίας που να αποφεύγουν ρητά ή έμμεσα στερεότυπα φύλου. Στο πλαίσιο αυτής της στρατηγικής, το 2013 εγκρίθηκε το Ψήφισμα 1948 (2013) με τίτλο «Αντιμετώπιση των διακρίσεων λόγω σεξουαλικού προσανατολισμού και ταυτότητας φύλου». Αναφορικά με τον ορισμό της οικογένειας, το εγχειρίδιο του Συμβουλίου της Ευρώπης για τα ανθρώπινα δικαιώματα παιδιών περιλαμβάνει και το μοντέλο «οικογένειας με γονείς του ίδιου φύλου».
Αν και το εγχειρίδιο αυτό (Compasito) δεν έχει νομικά δεσμευτικό χαρακτήρα, αντανακλά τη γενικότερη τάση επαναπροσδιορισμού της έννοιας της οικογένειας, και επηρεάζει έμμεσα πολιτικές και εκπαιδευτικές στρατηγικές κρατών όπως η Γερμανία.
Στις 14 Μαΐου 2014, σε συνέντευξη Τύπου στην Τιφλίδα, ο Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Herman Van Rompuy δήλωσε ότι η απαγόρευση των διακρίσεων λόγω «σεξουαλικού προσανατολισμού» και «ταυτότητας φύλου» αποτελεί «παγκόσμια αξία». Ωστόσο, μια τέτοια δήλωση προκαλεί έντονο προβληματισμό, καθώς μέχρι τον 20ό αιώνα δεν υπήρξε καμία χώρα στον κόσμο που να θεωρεί νομικά φυσιολογικές τις λεγόμενες «αφύσικες σχέσεις». Αντίθετα, επί αιώνες, η νομοθεσία –ιδιαίτερα στη Δυτική Ευρώπη– ποινικοποιούσε τέτοιες σχέσεις, ακόμα και με την ποινή του θανάτου, όπως στην Αγγλία. Συνεπώς, δημιουργείται εύλογα απορία πώς μια πρακτική που για αιώνες θεωρούνταν κοινωνική απειλή, μπορεί σήμερα να παρουσιάζεται ως παγκόσμια αξία.
Συμπεράσματα
Καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι οι διεθνείς οργανισμοί και θεσμοί, μέσω συστάσεων και εκπαιδευτικών προγραμμάτων, επιδιώκουν να επηρεάσουν τις νέες γενιές όχι απλώς για την ανεκτικότητα, αλλά για την προβολή και ωραιοποίηση της ΛΟΑΤΚΙ κουλτούρας και την αποδόμηση παραδοσιακών αξιών, όπως ο γάμος και η οικογένεια. Αυτό εξηγεί, εν μέρει, την έντονη κριτική προς τη Ρωσία, η οποία ακολουθεί σταθερά πολιτική υπεράσπισης των παραδοσιακών αξιών και του δικαιώματος διαπαιδαγώγησης των παιδιών με βάση αυτές. Τίθεται λοιπόν το ερώτημα: Συμβαδίζει αυτή η πολιτική με το διεθνές δίκαιο;
Η απάντηση μπορεί να αναζητηθεί σε ψήφισμα του Συμβουλίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ (27 Σεπτεμβρίου 2012), κατόπιν πρότασης της Ρωσίας, το οποίο αναγνωρίζει την προώθηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων μέσω της κατανόησης των παραδοσιακών αξιών της ανθρωπότητας. Παρότι τέτοιες πράξεις ανήκουν στο «ήπιο δίκαιο» (soft law), το ίδιο ισχύει και για πολλά ψηφίσματα υπέρ των ΛΟΑΤΚΙ δικαιωμάτων. Αυτό δείχνει ότι υπάρχει διαφορετική κατεύθυνση για τα κράτη που δεν αποδέχονται την εξίσωση μεταξύ καλού και κακού, και δεν δέχονται να μετατραπούν οι αποκλίνουσες σεξουαλικές συμπεριφορές σε κοινωνικό πρότυπο. Το άρθρο υπογραμμίζει την αρχή του διεθνούς δικαίου για το δικαίωμα των λαών στην αυτοδιάθεση, σύμφωνα με το οποίο κάθε λαός έχει το δικαίωμα να ορίζει ελεύθερα την κοινωνική και πολιτισμική του ανάπτυξη, χωρίς εξωτερικές παρεμβάσεις. Το Άρθρο 2, Παράγραφος 7 του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ απαγορεύει την παρέμβαση «σε θέματα που εμπίπτουν στην εσωτερική δικαιοδοσία οποιουδήποτε κράτους». Με άλλα λόγια, όλες οι προσπάθειες διεθνών οργανισμών ή κρατών να επιβάλουν σε άλλες χώρες μια «νέα» έννοια της οικογένειας, παραβιάζουν κατάφωρα τις αρχές του διεθνούς δικαίου και υπονομεύουν την παγκόσμια ειρήνη αντί να την ενισχύουν.
- Semenova NS. Moscow: Publishing House Pokrov PRO: International legal bases of the right to health and spiritual and moral education. 2015
- Semenova NS, Kiseleva EV, Ilyashevich MV, Alisievich ES. “Traditional values and human rights of LGBTI in the framework of the UN and Council of Europe: International legal aspects”. Mediterranean Journal of Social Sciences. 2015 Aug; 6(4):315-24
- https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-civil-and-political-rights
- Semenova NS, Kiseleva EV, Ilyashevich MV, Alisievich ES. “Traditional values and human rights of LGBT under the contemporary international law”. Mediterranean Journal of Social Sciences. 2015 Sep; 6(5):305-12.
- Abashidze AKh, Klishas AA. Gender aspects and traditional values in the light of international human rights. In: Abashidze AKh, Semenova NS, Kiseleva EV, Alisievich ES. (Eds.) Gender and traditional values in the light of international law: Proceedings of the round table, 12 April and 10 October 2014, the XII annual international scientific-practical conference “Current problems of contemporary international law”, dedicated to the memory of Professor I.P. Blishchenko. Moscow: Publishing House “Pokrov PRO”. 2015; p. 131-42
- https://www.refworld.org/policy/polrec/crc/2014/en/97073
- Semenova NS. “International legal protection of traditional values: realization of the right to education”. Observer. 2014; 7:34-43
- https://lnv-bw.de/wp-content/uploads/2014/01/Leitprinzipien.pdf
- https://www.openpetition.de/petition/argumente/gegenpetition-zu-kein-bildungsplan-2015-unter-der-ideologie-des-regenbogens
- https://ad44.occe.coop/uploads/79_D86C5/CIDE/lesptitsegaux.pdf
- https://www.google.com/search?client=safari&rls=en&q=Plan+d%E2%80%99action+pour+l%E2%80%99egalite+entre+les+%EE%80%9Dlles+et+les+garcons+a+l%E2%80%99ecole&ie=UTF-8&oe=UTF-8
- https://www.gruene-bw.de/app/uploads/2015/11/GrueneBW-Entwurf-des Landtagswahlprogramms.pdf
- http://www.coe.int/t/dghl/monitoring/ecri/Country-by-country/Germany/DEU-CbC-V-2014-002-ENG.pdf
- http://dip21.bundes-tag.de/dip21/btd/18/013/1801373.pdf
- http://dip21.bundestag.de/dip21/btd/17/031/1703151.pdf
- http://dip21.bundes-tag.de/dip21/btd/17/018/1701869.pdf
- http://www.coe.int/t/dghl/monitoring/ecri/Country-by-country/Germany/DEU-CbC-V-2014-002-ENG.pdf
- https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?id=1194631&Site=CM&BackColorInternet=C3C3C3&BackColorIntranet=EDB021&BackColorLogged=F5D383
- Brederode-Santos ME, Kleyes D, Fazah R, Schneider A, Szelenyi Z. Budapest: Council of Europe, Directorate of Youth and Sports: Compasito: Manual on human rights education for children. 2008.
