1. Βιογραφία
Δεν έχουμε στη διάθεσή μας πολλές πηγές σχετικά με τη ζωή της Καλλιρρόης Παρρέν. Γεννήθηκε το 1859 ή 1861 στα Πλατάνια Αμαρίου Ρεθύμνης[1]. Ο πατέρας της, Στυλιανός Σιγανός, ήταν ένας εύπορος γαιοκτήμονας, του οποίου, όμως, η περιουσία χάθηκε κατά τη διάρκεια της Κρητικής Επανάστασης.
Το 1867 η οικογένεια μετακομίζει στην Αθήνα. Στην πρωτεύουσα η Παρρέν θα λάβει μια καλή μόρφωση. Θα σπουδάσει στη Σχολή Σουμερλή, στη Γαλλική Σχολή των Καλογραίων του Πειραιά και στο Αρσάκειο, από το οποίο αποφοιτά το 1878 με άριστα και έχοντας επιτύχει στις εξετάσεις για το δίπλωμα δασκάλας.
Μετά την αποφοίτησή της υπηρετεί ως διευθύντρια του Ροδοκανάκειου Παρθεναγωγείου στην Οδησσό της Ρωσίας και του Ζάππειου Παρθεναγωγείου της Αδριανούπολης. Μεταξύ του 1886 και 1888 παντρεύεται τον δημοσιογράφο και ιδρυτή του Αθηναϊκού Πρακτορείου, Ιωάννη Παρρέν (Αναστασοπούλου 2003: 44).
Οι γνωριμίες με τον κύκλο διανοουμένων που συναναστρεφόταν ο σύζυγός της, η αφύπνιση του γυναικείου κινήματος στη Δύση, ο επαναστατισμός που δημιουργήθηκε από την Κρητική Επανάσταση και η ιδεολογία του εθνικισμού διαπότισαν την ήδη ανήσυχη Παρρέν και την ώθησαν σε αγώνες για τη γυναικεία χειραφέτηση συνδεδεμένους με το εθνικό καθήκον (Αναστασοπούλου 2003:28). Ξεκίνησε έτσι την έκδοση της Εφημερίδος των Κυριών στις 8 Μαρτίου του 1887. Στην αρχή, τα άρθρα της ήταν είτε ανυπόγραφα είτε χρησιμοποιούσε το ψευδώνυμο Εύα Πρενάρ (Βαρίκα 2011: 275).
Η Εφημερίς των Κυριών είναι το πρώτο κατ’ αποκλειστικότητα γυναικείο έντυπο στο οποίο οι αρθρογράφοι είναι μόνο γυναίκες. Διατηρεί την παρουσία του περίπου τριάντα χρόνια και κατακτά τη δεύτερη θέση σε αναγνωσιμότητα. Η κυκλοφορία του εκτείνεται πέρα από τα σύνορα της πρωτεύουσας και κατακτά όλη την μέχρι τότε επικράτεια του ελληνικού κράτους, καθώς και περιοχές της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, ακόμη και νησιά του Αιγαίου (Βαρίκα 2011: 281).
Η Εφημερίς συσπειρώνει ένα πλήθος γυναικών, στην πλειονότητά τους διδασκάλισσες, προερχόμενες από μεσοαστικά και αστικά στρώματα, που γίνονται η πρώτη φεμινιστική φωνή στην Ελλάδα (Δαλακούρα & Ζιώγου-Καραστεργίου 2015: 290). Εκείνο που διαφοροποιεί αυτόν τον φεμινιστικό κύκλο από όποιον προγενέστερο είναι η ύπαρξη φεμινιστικής συνείδησης, καθώς τόσο ο λόγος όσο και η δράση των γυναικών αυτών θέτει στο επίκεντρο τη γυναικεία χειραφέτηση (χειραφεσία) μέσα από την εργασία (Βαρίκα 2011: 279).
2. Οι αντιλήψεις της Παρρέν για την εργασία
Βασικός στόχος της Παρρέν, αλλά και του κύκλου των αρθρογράφων της Εφημερίδος, ήταν η οικονομική και πνευματική χειραφέτηση των γυναικών. Η Παρρέν επιστρατεύει μια σειρά επιχειρήματα που άλλοτε τα αντλεί από την παρουσίαση της γυναίκας ως άνθρωπο με ανάγκες που πρέπει να καλυφθούν μέσω της εργασίας, άλλοτε από την ανάγκη του έθνους να αποτελείται από ευημερούντα νοικοκυριά, συχνά από το διεθνές πρόταγμα για κοινωνική αλλαγή και άλλοτε πάλι από την σύγκρουση με τη σκληρή πραγματικότητα του γάμου που συχνά η έκβασή του απαιτεί βιοποριστική δεξιότητα από τη γυναίκα (Γιαννάτη 2020: 59-60).
Ως προς τη διάκριση των επαγγελμάτων σε εκείνα που ανήκουν στην ανδρική σφαίρα και σε αυτά στη γυναικεία, η στάση της Παρρέν είναι μάλλον αμφίθυμη. Όταν, το 1900, η Βουλή απέρριψε την πρόταση για πρόσληψη γυναικών στα Τηλεγραφεία και Τυπογραφεία, η Παρρέν αντέδρασε με σφοδρότητα μιλώντας για εισβολή των ανδρών στον «γυναικείο» χώρο που απαιτούσε λεπτότητα και λιγότερη μυϊκή δύναμη, γεγονός μάλιστα που τους οδηγούσε προς την εκθήλυνση και τη μαλθακότητα (Γιαννάτη 2020: 52). Την ίδια ώρα προέτρεπε τις γυναίκες να ξεπεράσουν τους έμφυλους περιορισμούς και να διεκδικήσουν την επαγγελματική τους υπόσταση σε χώρους παραδοσιακά «ανδρικούς», όπως η βιομηχανία, η κτηνοτροφία και η γεωργία. Αυτή η ασυνέπεια μπορεί να ερμηνευτεί ως συγκυριακή αντίδραση που εκπορεύεται από τις ιστορικές και πολιτικές συνθήκες και όχι τόσο ως μια συνειδητή υπέρβαση των έμφυλων περιορισμών.
Αυτό φαίνεται σε όλη την αρθρογραφία της Παρρέν διαχρονικά. Για παράδειγμα, στο άρθρο της «Το εργαστήριο των άπορων γυναικών» (Εφημερίς των Κυριών 15/11/1892) αποκαθηλώνει το πορτραίτο της γυναίκας ως μιας αέρινης, τρυφερής φιγούρας φύσει προορισμένης για οικιακή ζωή και στη θέση του τοποθετεί τη γυναίκα-άνθρωπο με ίσα δικαιώματα και ίδιες βιοτικές ανάγκες (Βαρίκα 2011:187).
Οι παρεμβάσεις της Παρρέν για επαγγελματικό χώρο στις γυναίκες αποκτά και μια ιδιότυπη ταξική ρητορική, όταν τονίζει την ανάγκη εργασίας κυρίως σε γυναίκες μεσαίων και κατώτερων στρωμάτων. Στην επιχειρηματολογία της αναπαριστά το ανδρικό φύλο επιρρεπές στη σπατάλη πόρων σε ακολασίες, ενώ το γυναικείο αμόλυντο από τέτοιου είδους παρεκκλίσεις που πρέπει να σώσει την οικογενειακή ευημερία δουλεύοντας. Παρουσιάζεται δηλαδή ο δημόσιος χώρος ως διαφθορέας μόνο των ανδρών, καθώς οι γυναίκες είναι αποκλεισμένες, ενώ ταυτόχρονα ηθικοποιεί τις καταστάσεις φτώχειας και ανέχειας απολιτικοποιώντας τες.
Δεν υπήρξε διάχυση σοσιαλιστικών ιδεών στη φεμινιστική οπτική της Παρρέν για την εργασία—εξάλλου η ίδια δήλωνε περήφανα τις φιλοβασιλικές της θέσεις—γι’ αυτό αρκέστηκε σε καλέσματα φιλανθρωπικής δράσης προς τις γυναίκες της ανώτερης τάξης για τους αναξιοπαθούντες της κοινωνίας. Έτσι το 1893 ιδρύει το Άσυλο της Αγίας Αικατερίνης, το οποίο παρέχει στέγη και τροφή στις φτωχές εργάτριες και οικιακές βοηθούς. Σε κάθε περίπτωση η συμβολή της στη γυναικεία εργασία υπήρξε σπουδαία και καρποφόρα. Η κοινωνία άρχισε να δέχεται την εργαζόμενη γυναίκα μέσα από μία ρητορική με την οποία ήταν εξοικειωμένη, αυτή της παράδοσης, του εθνικισμού και της φιλανθρωπίας.
3. Οι αντιλήψεις της Καλλιρρόης Παρρέν για την εκπαίδευση
Η εποχή του εθνικισμού έδωσε ώθηση στο γυναικείο ζήτημα, καθώς ενσωματώθηκε στο κυρίαρχο αφήγημα περί εθνικής αναγέννησης. Η γυναίκα πλέον τέθηκε στο επίκεντρο της επιχειρούμενης εθνικής αναγέννησης με νέο ρόλο, αυτόν του θεματοφύλακα της ελληνικής γλώσσας, της πολιτισμικής μετάδοσης του ελληνισμού—ως μητέρες και δασκάλες—της διαφύλαξης της εθνικής ταυτότητας ακόμη και σε αντίξοες συνθήκες.
Η γυναίκα, κατά την Παρρέν, έπρεπε να μορφωθεί ώστε να διαπαιδαγωγήσει τα παιδιά της με την αρετή της φιλομάθειας, την αγάπη προς τον Θεό, την κοινωνία και την πατρίδα, αλλά και να αποκτήσει και η ίδια πρόσβαση στον επαγγελματικό βίο. Ανήγαγε μάλιστα το ζήτημα της γυναικείας παιδείας σε εθνικό καθήκον—σε αυτό συναινούσε και η εθνική αποστολή που της είχε προσδώσει—το οποίο δεν έπρεπε να παραβλεφθεί (Παρρέν:1887).
Η παιδαγωγική της προσέγγιση αφορούσε γυναίκες κάθε οικονομικής τάξης. Μάλιστα δεν δίστασε να ασκήσει δριμεία κριτική στο πρόγραμμα σπουδών των παρθεναγωγείων που αφορούσε κορίτσια ανώτερης κυρίως τάξης. Κατά την Παρρέν, η προσφερόμενη παιδεία από τα εν λόγω παρθεναγωγεία με την ευρωπαϊκού τύπου παιδεία βρίσκεται σε αντίστιξη με τις απαιτήσεις της ελληνικής κοινωνίας, καθώς επιδιώκουν μια μόρφωση επίδειξης και καλλωπισμού που κάθε άλλο παρά προάγει τις αληθινές ανάγκες του γυναικείου φύλου (Παρρέν, 1888).
Απέναντι στα υψηλών διδάκτρων παρθεναγωγεία η Παρρέν πρότεινε τη δημιουργία δημόσιων σχολείων που θα ήταν ανοικτά σε όλες τις γυναίκες. Μάλιστα στην πρωτοβουλία του Θεοτόκη για ίδρυση δημοσίων σχολείων θηλέων η Παρρέν ανταποκρίθηκε θετικά, καθώς δίνεται η ευκαιρία στη γυναίκα να ξεφύγει από την αμάθεια και να αναζητήσει επαγγελματική σταδιοδρομία (Ζιώγου-Καραστεργίου, 435). Τελικώς η πρόταση Θεοτόκη ήταν συντηρητική ως προς το πρόγραμμα σπουδών και απευθυνόταν αποκλειστικά στην ανώτερη τάξη. Αυτή η διάψευση θα οδηγήσει την Παρρέν σε μια σειρά καυστικά άρθρα, στα οποία παράλληλα εκθέτει και το δικό της όραμα για τη γυναικεία εκπαίδευση.
Πυλώνας της εκπαίδευσης, κατά Παρρέν, πρέπει να είναι η καλλιέργεια της κριτικής σκέψης, η ισότητα μεταξύ ανδρών και γυναικών, η πρόσβαση όλων των κοινωνικών τάξεων σε αυτή και όχι η διάπλαση μιας γυναίκας που θα υπηρετεί τον άνδρα και τις ανάγκες του (Παρρέν: 1890). Επιπλέον πρότεινε την εκμάθηση πιο πρακτικών δεξιοτήτων, ώστε να μην αποτελεί μόνη διέξοδος το επάγγελμα της δασκάλας. Δεν αποποιείται τη σημασία των οικιακών γνώσεων, αλλά επιμένει σε μια εκπαίδευση που θα δίνει διαφυγή και σε άλλα επαγγέλματα που μέχρι πριν ήταν ανδρικά προπύργια, όπως στον κτηνοτροφικό και αγροτικό τομέα.
