Κάθε χρόνο αυτή την εποχή ζωντανεύουν οι σκιαθίτικες μορφές του Παπαδιαμάντη.
Η γραία Αχτίτσα φοράει την καινούργια μανδήλα της και ντύνει τα δυο ορφανά εγγόνια της με «καθαρά υποκαμισάκια», ο παπα-Φραγκούλης ετοιμάζεται να λειτουργήσει στον Χριστό στο Κάστρο, η θεία Καντάκαινα ζυμώνει φαρμακερά χριστόψωμα για τη νύφη της και ο Αμερικάνος επιστρέφει για να παντρευτεί το κορίτσι που άφησε καμιά εικοσαριά χρόνια να τον περιμένει.
Θαύματα και έθιμα, φτωχοδιάβολοι και ευσεβείς, τραγικές ιστορίες και καθημερινές χαρές, όλα στο ίδιο λιτό σύμπαν του μεγάλου λογοτέχνη. Πώς θα μπορούσαν άλλωστε να λείπουν τα Χριστούγεννα από έναν συγγραφέα που τόσο έχει ταυτιστεί με την Ορθόδοξη πίστη; Η θρησκευτικότητά του αποτελεί οργανική διάσταση της κοσμοθεωρίας και του τυπικού βίου που εκφράζει. Ο Παπαδιαμάντης αναπτύσσει μια βαθιά ριζωμένη αίσθηση ιερότητας, η οποία διαπερνά τη ζωή των απλών ανθρώπων και την καθημερινότητα της σκιαθίτικης κοινότητας. Η θρησκευτικότητα στο έργο του είναι πηγή της νοσταλγίας και συγχρόνως φορέας λαϊκών βιωμάτων, στοιχείο κρίσιμο για τη διατήρηση της ελληνικής πολιτισμικής ταυτότητας που απειλείται από την αλλοτρίωση.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, τα Χριστούγεννα δεν εμφανίζονται μόνον ως μια θρησκευτική εορτή, αλλά ένα σημείο πυκνής κοινωνικής συνοχής, πνευματικής ανάτασης και ηθικής αναγέννησης, όπου η κοινότητα ανασυγκροτείται γύρω από την Εκκλησία και το θείο γεγονός της Γέννησης.
Στα χριστουγεννιάτικα διηγήματα του Παπαδιαμάντη, ο ναός και το παπαδόσπιτο αποτελούν τον φυσικό πυρήνα της κοινοτικής ζωής. Λειτουργούν ως τόποι συνάντησης, επικοινωνίας και συμπόρευσης της μικρής κοινωνίας. Στο «Στο Χριστό, στο Κάστρο» ο συγγραφέας σημειώνει χαρακτηριστικά ότι οι κάτοικοι συγκεντρώνονται «κατά το σύνηθες εἱς τό παπαδόσπιτο», φανερώνοντας πως η καθημερινή τους ζωή διαπερνάται από την οικειότητα και τη σταθερή παρουσία της Εκκλησίας. Ιδίως την περίοδο των Χριστουγέννων, αυτός ο κοινός χώρος γίνεται το επίκεντρο όπου οι άνθρωποι συζητούν, αποφασίζουν, μοιράζονται τις ανάγκες τους και ουσιαστικά συνδημιουργούν το βίωμα της εορτής.
Ο Παπαδιαμάντης δεν αντιλαμβάνεται την πίστη ως τυπική συμμόρφωση σε κανόνες ή ως περιορισμό στη λατρευτική ιεροτελεστία. Η θρησκευτικότητα στο έργο του εκφράζει έναν ελληνοχριστιανικό πολιτισμό που συνδέει την παράδοση με την καθημερινότητα, λειτουργώντας ταυτόχρονα ως κοινωνικός δεσμός και παιδαγωγικός προσανατολισμός. Έτσι, η χριστουγεννιάτικη σύναξη δεν έχει μόνο λατρευτικό χαρακτήρα, αλλά αντανακλά τον τρόπο με τον οποίο η κοινότητα οικοδομεί τη συνοχή της, καλλιεργεί την ευλάβεια και βιώνει συλλογικά το μήνυμα της Γέννησης.
Το έργο του Παπαδιαμάντη διακρίνεται για την ιδιάζουσα ενότητα φύσης και θείου. Η φύση στα κείμενά του διαθέτει «ιερότητα» και ενώνει τον χριστιανικό στοχασμό με τις λαϊκές δοξασίες, που οφείλεται στην αισθησιακή πρόσληψη του τοπίου και στη βιωμένη λαϊκή ορθοδοξία. Δεν είναι τυχαίο ότι ακόμη και το θρόισμα των φύλλων μπορεί να παρομοιαστεί με ψαλμωδία «οἱ κλῶνες, οἱ ῥάμνοι, τὸ φύλλωμά της, εἰς τοῦ άνέμου τῆν σεῖσιν έφαίνοντο ὡς να ψάλλωσι μέλος ψαλμικόν, το «Ὡς ἐμεγαλύνθη»», αναδεικνύοντας την ενότητα φυσικού και θείου, την οποία ο συγγραφέας.
Η περίοδος των Χριστουγέννων, όμως, στο έργο του Παπαδιαμάντη, συνδέεται με τη δυνατότητα του θαύματος. Το θαύμα δεν παρουσιάζεται συνήθως ως θεαματικό, αλλά ως λεπτή μεταστροφή της ψυχής, ως λύτρωση, συμφιλίωση ή απροσδόκητη ανακούφιση των δοκιμαζόμενων ανθρώπων. Αυτό το λαϊκό-χριστιανικό στοιχείο εμφανίζεται συχνά ως υπόρρητο πλαίσιο στα χριστουγεννιάτικα διηγήματα: η εορτή γίνεται ευκαιρία ηθικής δοκιμασίας και ενίοτε θείας παρέμβασης, που ενσαρκώνεται στην καλοσύνη των ανθρώπων, στην αλληλεγγύη των φτωχών, στην ενότητα της κοινότητας.
Και μέσα σε αυτό το ήσυχο σύμπαν των Παπαδιαμαντικών Χριστουγέννων, στην κοινότητα που συσπειρώνεται, στη φύση που ψέλνει, στους ιερείς που κρατούν ζεστή τη φλόγα της παράδοσης, μένει πάντα μια θέση για το μικρό, ταπεινό, αλλά απρόβλεπτο θαύμα. Ένα θαύμα που γέρνει για λίγο το βάρος της ανθρώπινης μοίρας προς το φως.
Τέτοια είναι η αίσθηση και στον «Αμερικάνο». Η επιστροφή ενός ανθρώπου ύστερα από είκοσι χρόνια, για να παντρευτεί το κορίτσι που άφησε είκοσι χρόνια να προσδοκά γάμο. Μια γεροντοκόρη που σώζεται, ένας χαμένος που επιστρέφει και που δεν ξέρουμε αν γυρίζει για να λυτρωθεί ή για να λυτρώσει. Αυτό το αμφίσημο, λεπτό όριο μεταξύ προσωπικής λύτρωσης και προσφοράς είναι που χαρακτηρίζει και τη χριστουγεννιάτικη ματιά του Παπαδιαμάντη. Το θαύμα δεν έρχεται ως εξωτερική επέμβαση, αλλά ως μεταβολή της καρδιάς, μια πράξη καλής θέλησης, μια συμφιλίωση, μια αναλαμπή αγάπης.
Τα Χριστούγεννα στον Παπαδιαμάντη μέσα στη φτώχεια, την τραχιά καθημερινότητα, χωρίς λαμπιόνια και στολισμούς με θαύματα, αλλά και θλιβερό τέλος είναι ίσως ένας κόσμος νοσταλγίας όχι γιατί απαραίτητα τον ζήσαμε, αλλά γιατί σαν να μας τον ψιθύριζαν από τη γέννησή μας, όταν μας μάθαιναν να βλέπουμε το μικρό, το εύθραυστο, το αληθινό.
Γιάννα Στεργίου
Εκπαιδευτικός
Μέλος του ΔΣ Μαμάδες για την Ελλάδα
