Η μητρότητα ως το πρώτο σχολείο της αγιότητας

Προτού ακουστεί ο θεόπνευστος λόγος των Τριών Ιεραρχών και πριν η θεολογία τους μας λυτρώσει από εκμεταλλευτές της Ορθοδοξίας, και οι τρεις μεγάλες αυτές μορφές έγιναν ακροατές μιας άλλης φωνής, οικείας, στοργικής, ταπεινής. Αυτής των σεβάσμιων μητέρων τους. 

Δεν ευτύχησε να γραφεί σε συγγράμματα τούτος ο λόγος, αλλά χρυσοχαράχτηκε στη ψυχή καθενός ξεχωριστά: του Μεγάλου Βασιλείου, του Γρηγορίου του Θεολόγου και του Ιωάννου του Χρυσοστόμου. Και δεν τον άκουσαν από τον άμβωνα ή καθ’ έδρας, αλλά ψιθυρίστηκε τη νύχτα, μέσα στην προσευχή και στη φροντίδα. Η Εμμέλεια, η Νόννα και η Ανθούσα ευτύχησαν (ή και κατόρθωσαν) να είναι οι πρώτες παιδαγωγοί της αγιότητας.

Η Εκκλησία στα πρόσωπά τους δεν τιμά τόσο τη βιολογική ιδιότητά τους ως μητέρων των σπουδαίων αυτών μορφών, αλλά την πνευματική γαλούχηση που έδωσαν, ώστε να καταστούν μεγάλοι. Εάν ανατρέξουμε στα εγκώμια που αφιερώνονται σε αυτές τις γυναίκες, θα δούμε πως δεν κυριαρχεί ο θρίαμβος, αλλά η ευγνωμοσύνη για το ήθος της μητρικής καθοδήγησης: Ἄξιόν ἐστι, μεγαλύνειν ἐν ᾠδαῖς Μητέρας, τὰς ἐν ἀρεταῖς καὶ παλαίσμασι, πανενδόξους τῶν Τριῶν Ἱεραρχῶν. 

Η Αγία Εμμέλεια έζησε στην Καππαδοκία τον 4ο αιώνα και αποτελεί μία από τις πιο φωτεινές μορφές της χριστιανικής μητρότητας, κυρίως επειδή η ζωή της υπήρξε σχολείο αγιότητας για ολόκληρη την οικογένειά της. Ήταν σύζυγος του Βασιλείου του πρεσβυτέρου και μητέρα πολυάριθμων τέκνων, τα οποία ανέθρεψε με πίστη, παιδεία και πνευματικό προσανατολισμό. Η Εκκλησία τρέφει για εκείνη βαθιά ευγνωμοσύνη, διότι δώρισε πέντε Αγίους, με πρώτο και κορυφαίο τον Μέγα Βασίλειο.

Για την Αγία Εμμέλεια, μητέρα του Μεγάλου Βασιλείου, η υμνολογία θα πει:

Ολάκερη η ζωή σου υπήρξε κήρυγμα για την Καππαδοκία,

Εμμέλεια, γυναίκα και μητέρα

Γι’ αυτό, μαζί με τον σύζυγό σου

Πέντε εκ των τέκνων σου

Αναδείχθηκαν Άγιοι

Και πρώτος, ανάμεσά τους, ο Μέγας Βασίλειος

Όλοι υμνητές του Θεού.

(Κήρυξ τοῖς Καππαδόκοις, ὁ σὸς βίος ὑπῆρξεν, Ἐμμέλεια ὦ γύναι καὶ μῆτερ, διὸ σὺν τῷ συμβίῳ, πεντὰς τῶν σῶν τέκνων Ἅγιοι, τῇ Ἐκκλησίᾳ ἐδείχθησαν, καὶ Μέγας ὁ Βασίλειος, οἱ μέλποντες Θεῷ ὕμνον)

Η μητρότητα της Εμμέλειας δεν εξαντλούνταν σε κοσμική προστατευτικότητα, αλλά είχε έναν βαθιά παιδευτικό χαρακτήρα. Ο ίδιος ο Μέγας Βασίλειος μαρτυρεί ότι από τη μητέρα του έλαβε «την πρώτη έννοια περί Θεού». Αυτή η «έννοια» ήταν εμπειρία Θεού. Ήταν η αίσθηση ότι ο κόσμος έχει νόημα γιατί υπάρχει Θεός, και ότι η ζωή είναι ευθύνη γιατί είναι θείο δώρο.

Η Αγία Νόννα, μητέρα του Γρηγορίου του Θεολόγου, υπήρξε μία γυναίκα που ξεχώρισε για τη σωφροσύνη, την προσευχή και την καρτερία της. Έζησε τον 4ο αιώνα και ήταν σύζυγος του Γρηγορίου, επισκόπου Ναζιανζού, και μητέρα τριών παιδιών, του Γρηγορίου, του Καισαρίου και της Γοργονίας, τα οποία ανατράφηκαν με τέτοιο ήθος, ώστε η παράδοση της Εκκλησίας να τα κατατάσσει ανάμεσα στις ευλογημένες μορφές της. Η Εκκλησία την προσφωνεί ως «σεμνό καύχημα μητέρων»:

     Χαίρε, ανεξάντλητη τροφή των πεινασμένων

     Χαίρε, σεμνό καύχημα όλων των μητέρων.

     Χαίρε, οδηγέ των πιστών προς την αλήθεια

     Χαίρε, πηγή απ’ όπου αναβρύζουν

    Ρεύματα θεϊκής χάριτος.

(Χαῖρε, τροφὴ πεινώνων ἀδάπανος·
χαῖρε, σεμνὴ Μητέρων τὸ καύχημα.
Χαῖρε, πιστῶν ὁδηγὲ ἀληθείας·
χαῖρε, ἐξ ἧς ῥεῖθρα χέοντα θεία)

Η μητρική της καθοδήγηση ήταν περισσότερο μια διαρκής μεσιτεία. Η Νόννα φύτεψε στην ψυχή του Γρηγορίου την ανάγκη για επικοινωνία με τον Θεό, τον τρόπο που πρέπει να στέκεται ενώπιον Του ως καθημερινή στάση ζωής. Έτσι, ο Γρηγόριος έμαθε από νωρίς ότι η θεολογία δεν αρχίζει από τη σκέψη, αλλά από την προσευχή.

Η Αγία Ανθούσα, μητέρα του Ιωάννη του Χρυσοστόμου, υμνείται ως γυναίκα θαυμαστής ανδρείας παρά τη θλίψη της χηρείας. Έμεινε χωρίς σύζυγο σε νεαρή ηλικία, αλλά κράτησε το βάρος της απώλειας μόνο για εκείνη χωρίς να το μεταβιβάσει στον Ιωάννη. Τα εγκώμια μιλούν για την υπομονή και τη σοφία της:

Πάνω από τα ανθρώπινα όσα βλέπουμε σε σένα Ανθούσα.

Φοβερά και θαυμαστά τα έργα που εποίησε ο Θεός μέσα από σένα

Έζησες με οσιότητα και σεμνή αξιοπρέπεια,

Και κάθε λύπη και πόνο

Υπέμεινες με καρτερία.

(Ξένα ὄντως ὁρῶμεν, τὰ ἐν σοὶ ὦ Ἀνθοῦσα, τὰ τελούμενα φρικώδη θεόθεν, βιώσασα ὁσιότητι σεμνοπρεπῶς, λύπην καὶ ἅπαντα, καρτερῶς ὑπήνεγκας)

Η μητρότητα της Ανθούσας ήταν μαρτυρική χωρίς αίμα. Μέσα στην καθημερινή φροντίδα, στη λιτότητα, στην εγκράτεια, γαλούχησε μια ψυχή που αργότερα θα συγκλονίσει τον κόσμο με τον λόγο της. 

Στα κοινά εγκώμια των τριών Αγίων μητέρων, η Εκκλησία τις υμνεί ως εκείνες που «οδήγησαν τα τέκνα τους προς την άνω σοφία»: 

Οι τάξεις των αγγέλων και οι χαρμόσυνοι χοροί τους

Κατεπλάγησαν 

Όταν είδαν γυναίκες να στέκονται με τόση ανδρειοσύνη στην αρετή.

(Τῶν Ἀγγέλων αἱ τάξεις, φιλεόρτων χορεῖαι, κατεπλάγησαν ὅ,τι αἱ γυναῖκες ὡς ἄνδρες, ἀνεδείχθησαν θέσει)

Εδώ βρίσκεται και το βαθύτερο νόημα της μητρικής καθοδήγησης που δεν είναι άλλο από την προσφορά. Όχι η προβολή του εαυτού, αλλά η ελευθέρωση του παιδιού προς την κλίση του. Οι Άγιες μητέρες των Τριών Ιεραρχών είναι η ενσάρκωση της Ορθόδοξης μητρότητας, που δεν τελειώνει στην ανατροφή, παρά γίνεται συμμετοχή στο σχέδιο του Θεού.

Γι’ αυτό και η μνήμη τους εντάσσεται στον ίδιο εορταστικό ορίζοντα με τους υιούς τους. Γιατί πριν από τον μεγάλο λόγο, υπήρξε η μεγάλη αγάπη. Και πριν από τη σοφία που ακούστηκε, υπήρξε η σοφία που έζησαν μέσα στο σπίτι.