Οι Χαιρετισμοί της Θεοτόκου: η «ραχοκοκαλιά» της σαρακοστιανής κατανύξεως
Οι Χαιρετισμοί της Θεοτόκου είναι ένας από τους πιο βαθιά βιωμένους τρόπους με τους οποίους η Σαρακοστή αποκτά εσωτερικό ρυθμό. Κάθε Παρασκευή των πρώτων πέντε εβδομάδων της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, οι ναοί γεμίζουν για μια ακολουθία που λειτουργεί σαν συμφωνία ανάμεσα στο σπίτι, την κοινότητα και τον προσωπικό αγώνα του καθενός. Στις τέσσερις πρώτες Παρασκευές διαβάζεται τμηματικά ο Ακάθιστος Ύμνος (σε «στάσεις») και την πέμπτη ψάλλεται ολόκληρος, κάτι που δίνει στην περίοδο μια αίσθηση σταδιακής κορύφωσης, σαν να ανεβαίνεις σκαλί-σκαλί προς τη Μεγάλη Εβδομάδα.
Ο Ακάθιστος Ύμνος, ο κορμός των Χαιρετισμών, είναι ένα από τα σημαντικότερα ποιητικά και θεολογικά κείμενα της βυζαντινής υμνογραφίας. Η δομή του από μόνη της αποκαλύπτει την πρόθεση: αποτελείται από 24 οίκους, σε αλφαβητική ακροστιχίδα (Α έως Ω), σαν μια πλήρη «αλφαβήτα» εγκωμίου προς τη Θεοτόκο και συγχρόνως μια πλήρη αφήγηση του μυστηρίου της Ενανθρωπήσεως. Οι οίκοι δεν είναι όλοι ίδιοι: οι μισοί καταλήγουν στο «Χαῖρε, Νύμφη ἀνύμφευτε» και οι άλλοι μισοί στο «Ἀλληλούια», δημιουργώντας εναλλαγή ανάμεσα στην ποιητική δοξολογία και την προσευχητική αναπνοή.
Το ίδιο το όνομα «Ακάθιστος» φέρει μέσα του ιστορική μνήμη και συλλογικό συναίσθημα. Η παράδοση συνδέει τον ύμνο με τη σωτηρία της Κωνσταντινούπολης κατά την πολιορκία του 626, όταν ο λαός στάθηκε όρθιος στον ναό των Βλαχερνών και απέδωσε ευχαριστία στην «Υπέρμαχο Στρατηγό». Αυτή η όρθια στάση (το «α-κάθιστος», δηλαδή χωρίς να καθίσεις) είναι στάση τιμής, εγρήγορσης και συμμετοχής ολόκληρου του σώματος στην προσευχή.
Εκεί ακριβώς βρίσκεται και το βάθος της εμπειρίας των Χαιρετισμών στη Σαρακοστή: ενώ πολλές ακολουθίες της περιόδου απαιτούν εκκλησιαστική εξοικείωση, οι Χαιρετισμοί λειτουργούν σαν κοινός τόπος, ένα «συλλογικό καταφύγιο», όπου ο κόσμος έρχεται όχι μόνο για να ακούσει, αλλά για να σταθεί μέσα σε έναν λόγο που είναι ταυτόχρονα ποίηση, δογματική θεολογία και ανθρώπινη παράκληση. Ο ύμνος μιλά μέσα από τη γλώσσα της Εκκλησίας για τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος μπορεί να ελπίσει, να αντέξει, να επιστρέψει και να ακουμπήσει στην Παναγία.
Γι’ αυτό και στο λαϊκό βίωμα οι Χαιρετισμοί έγιναν «σημάδι» της Σαρακοστής. Σε παλαιότερες κοινωνίες και ακόμη σήμερα σε πολλές οικογένειες η Παρασκευή των Χαιρετισμών ήταν ένα σταθερό ραντεβού με τον χρόνο της νηστείας: η εβδομάδα «κλείδωνε» πάνω σε αυτή την ακολουθία. Σε αρκετούς τόπους διαμορφώθηκαν και μικρές λαϊκές πρακτικές γύρω από την ημέρα. Συναντάμε λουλούδια ή βασιλικό που έπαιρναν οι πιστοί για ευλογία, ένα κερί «για την Παναγιά», μια πιο ήσυχη ατμόσφαιρα στο σπίτι, σαν να περνά η Σαρακοστή από το κατώφλι της εκκλησίας στο κατώφλι της καθημερινότητας. (Αυτά δεν είναι «κανόνες» της λατρείας, αλλά τρόποι με τους οποίους η κοινότητα έντυσε την ακολουθία με οικείες χειρονομίες.)
Και καθώς πλησιάζει η πέμπτη Παρασκευή, όταν ο Ακάθιστος ψάλλεται ολόκληρος, αυτό που βιώνεται είναι η αίσθηση ότι ολοκληρώνεται μια εσωτερική διαδρομή. Οι εβδομάδες της εγκράτειας και της προσπάθειας έχουν ήδη δουλέψει μέσα μας, και τώρα η προσευχή στέκεται πλήρης, πριν από την αυστηρότητα και το δράμα της Μεγάλης Εβδομάδας. Έτσι οι Χαιρετισμοί γίνονται ο παλμός της σαρακοστιανής εμπειρίας, η κατανυκτική «μουσική γραμμή» που κρατά ενωμένο το προσωπικό βίωμα με τη συλλογική μνήμη.
