«Την ημέραν των Βαϊων έκαμαν γιουρούσι στο Μισολόγγι οι ήρωες του Μισολογγίου, σε τόσαις χιλιάδες ασκέρι, σε τόσα κανόνια, χαντάκια, καβαλλαριά. Εγλύτωσαν 2.000, και τα γυναικόπαιδα έγιναν θύμα.
Μας ήλθε είδησις Μεγάλη Τετράδη, εις το δειλινό, που είχε παύσει η Συνέλευσις, και ήμεθα εις κάτι ίσκιους. Μας ήλθε είδησις ότι το Μισολόγγι εχάθη. Έτσι εβάλαμε τα μαύρα όλοι, μισή ώρα εστάθη σιωπή που δεν έκραινε κανένας, αλλά εμέτραε καθένας με το νου του τον αφανισμό μας».
Έτσι περιγράφει ο Γέρος του Μωριά τα μαντάτα από την Έξοδο. Σιωπή, πένθος, μέτρημα του χαμού. Φέτος συμπληρώνονται 200 χρόνια από την αθάνατη νύχτα της 10ης Απριλίου 1826, όταν οι Μεσολογγίτες σήκωσαν στις πλάτες τους το βάρος της Ιστορίας. Δεν κατάγονταν από καμία πόλη με αιώνες παράδοσης, με πολιτισμό αξιοθαύμαστο. Σπαρμένα σπίτια πάνω σε λασπόνερα, «καλυβάκι», όπως θα πει ο Σολωμός, που κατέστη, όμως, Ιερά Πόλις με δημότες του «κάθε ελεύθερο άνθρωπο».
Για έναν χρόνο πολιορκείται από ξηρά και θάλασσα. Από τη μια ο Κιουταχής και από την άλλη Χοσρέφ. Η πόλη βαστάει με τους μόλις 3000 μαχητές και τα 12000 γυναικόπαιδα. Παίρνει δύναμη από τον Επίσκοπο Ρωγών Ιωσήφ που αγιάζει τα λιωμένα από την πείνα σώματα, κοινωνάει των Αχράντων Μυστηρίων τους μελλοθάνατους, υποφέρει μαζί τους τα πυρά και χουγιάζει τους πολιορκητές. Όλα τα δεινά μαζεύτηκαν στο Μεσολόγγι «λιμός, γυμνότης, νόσημα, θυμός. Ο φόβος λείπει μόνον».
Παρά την αντίσταση και το καθημερινό τουφέκι, τη λύσσα για λευτεριά και τη λιονταρίσια ψυχή οι Μεσολογγίτες γνωρίζουν ότι το τέλος πλησιάζει. Την Τρίτη 6 Απριλίου 1826 στον περίβολο της Αγίας Παρασκευούλας ο Επίσκοπος Ρωγών μαζί με τους οπλαρχηγούς και τους καπεταναίους αποφασίζουν την Έξοδο. Ο Μάγερ, παραμονή του Μεγάλου Γεγονότος θα γράψει σε έναν φίλο του «Πόσοι γενναίοι μετ’ ολίγας ημέρας δεν θέλει είσθαι ειμή σκιαί, κατηγορούσαι ενώπιον του Θεού την αδιαφορίαν του χριστιανικού κόσμου…Εν ονόματι όλων των ενταύθα ηρώων…σας αναγγέλλω την ενώπιον του Θεού ωρισμένην απόφασίν μας δια να υπερασπισθώμεν και την υστέραν σπιθαμήν γης του Μεσολογγίου».
Οι Μεσολογγίτες είναι ήδη ελεύθεροι, γιατί είναι αποφασισμένοι. Πριν από την τελευταία πράξη έχουν μέσα τους φτιάξει έναν χώρο στον οποίο ο άνθρωπος στέκεται απέναντι σε ό,τι τον πιέζει χωρίς, όμως, να μετακινείται. Ποιος θα μπορούσε να το πει καλύτερα από τον εθνικό μας ποιητή; Είναι οι Ελεύθεροι Πολιορκημένοι. Ο εχθρός σφίγγει στενά την πόλη, η πείνα εξαϋλώνει τα σώματα, η φύση προχωρεί αδιάφορη, «Μάγεμα όνειρο στην ομορφιά και χάρη», η κίνηση του κόσμου έξω από τα τείχη πολιορκούν περισσότερο κι από τα αγαρηνά κανόνια τους πεινασμένους. Μέσα σε αυτή τη συνύπαρξη αντίθετων καταστάσεων, η εσωτερική ελευθερία παίρνει συγκείμενο περιεχόμενο. Ο άνθρωπος γνωρίζει την ανάγκη, αισθάνεται την έλξη της ζωής, ξέρει «πώς όποιος πεθάνει σήμερα χίλιες φορές πεθαίνει». Και παρόλα αυτά ο Μεσολογγίτης δεν υποχωρεί. Η απόφασή του μένει ακέραιη και η Έξοδος είναι η πράξη αυτού που αποφασίστηκε εσωτερικά.
Με την αρχοντιά του νικητή ετοιμάζονται. Φορούν τις καλές φορεσιές τους, για να συναντήσουν την αιωνιότητα με ευπρέπεια. Υπνώνουν τα βρέφη με αφιόνι, για να μη τους προδώσουν, οι ανήμποροι μένουν πίσω, ο Χρήστος Καψάλης με τετρακόσια γυναικόπαιδα κάνει το σπίτι του πυριτιδαποθήκη και στις 2 τα ξημερώματα, ανήμερα των Βαΐων με αρχηγούς τον Ραζι-Κότσικα, Νότη Μπότσαρη, Κίτσο Τζαβέλλα και Δημήτριο Μακρή ανοίγουν την πύλη της δόξας. Οι Τούρκοι, όμως, περίμεναν να σφάξουν. Ένας Βούλγαρος είχε προδώσει το σχέδιο. Πάνω από 5000 έπεσαν, οι περισσότεροι πιάστηκαν αιχμάλωτοι και πουλήθηκαν στα παζάρια της Αιγύπτου. Μόλις 1300 άντρες σώθηκαν και 100 γυναικόπαιδα.
Εκείνη τη νύχτα συνέβη κάτι που ακόμη κι Ιστορία δεν μπορεί να το χωρέσει. Όλο το φως της ανθρωπότητας έπεσε πάνω στο αλωνάκι, για «να στεργιώσει η οικοδομή του Εθνικού μας Ναού, να στοιχειώσει σαν της Άρτας το γιοφύρι, κάποια ζωή στα θεμέλια. Έπρεπε στη ρίζα της κάποιος μεγάλος χαμός να συντελεσθεί. Και τότε για στοιχειό προσέφερε τη ζωή του το Μεσολόγγι».
200 χρόνια μετά, είναι χρέος να ξαναδούμε με τα μάτια της ψυχής μας το Μεσολόγγι. Να περικυκλώσουμε τον τόπο της θυσίας με τη σκέψη μας, με τη σιωπή μας, με την πίστη που δεν σβήνει. Τα παιδιά μας, οι έφηβοι, οι πολίτες όλης της χώρας, να στρέψουν για μια στιγμή τη ματιά τους προς το Μεσολόγγι και να αναφωνήσουν:
«Η θύμηση άχρονη μπροστά σου θα γονατίζει».
